Różowy Październik: jak dbać o piersi – mammografia, samobadanie i bliskość

Rak piersi to najczęstszy nowotwór u kobiet w Polsce – co roku rozpoznaje się go u ponad 21 tysięcy z nas. Wykryty wcześnie jest w większości przypadków wyleczalny. Z okazji Różowego Października zebraliśmy w jednym miejscu to, co naprawdę warto wiedzieć: kto może zrobić bezpłatną mammografię, jak samodzielnie badać piersi, jakie objawy wymagają wizyty u lekarza i jak zadbać o bliskość w trakcie i po leczeniu.

Spis treści

1. Skąd się wziął Różowy Październik
2. Rak piersi w Polsce – kilka liczb
3. Czynniki ryzyka
4. Bezpłatna mammografia – kto, gdzie, jak często
5. Samobadanie piersi krok po kroku
6. Objawy, z którymi nie czekaj
7. Bliskość i seks w trakcie i po leczeniu
8. Najczęstsze pytania

Skąd się wziął Różowy Październik

Miesiąc Świadomości Raka Piersi zapoczątkowano w Stanach Zjednoczonych w 1985 roku. Na początku lat 90. jego symbolem stała się różowa wstążka, a akcja rozlała się na cały świat. W Polsce październik to dziś czas kampanii fundacji, akcji mammobusów i przypomnień w mediach. Cel jest jeden: żeby jak najwięcej kobiet badało się regularnie i wiedziało, na co zwracać uwagę.

Rak piersi w Polsce – kilka liczb

Według danych Narodowego Portalu Onkologicznego u kobiet w Polsce odnotowuje się obecnie ponad 21 tysięcy nowych zachorowań rocznie, a liczba ta powoli, ale stale rośnie. Rak piersi odpowiada za prawie co czwarte rozpoznanie nowotworu u kobiet. Najczęściej chorują panie po menopauzie – mediana wieku zachorowania to 63 lata – ale diagnoza coraz częściej dotyczy też kobiet przed czterdziestką.

Warto też wiedzieć, że rak piersi zdarza się u mężczyzn. To rzadkie – około 150 przypadków rocznie w Polsce – ale objawy są podobne, więc panowie również nie powinni ich lekceważyć.

Czynniki ryzyka

Na część czynników nie mamy wpływu, na część – tak.

Nie mamy wpływu:

• wiek – ryzyko rośnie po 50. roku życia,
• rak piersi lub jajnika u bliskich krewnych (matka, siostra, córka),
• mutacje genów, np. BRCA1 i BRCA2,
• wczesna pierwsza miesiączka i późna menopauza.

Mamy wpływ:

• nadwaga i otyłość, zwłaszcza po menopauzie,
• mała aktywność fizyczna,
• alkohol – ryzyko rośnie już przy regularnym, niewielkim piciu,
• palenie tytoniu.

Jeśli w Twojej rodzinie było kilka przypadków raka piersi lub jajnika, porozmawiaj z lekarzem o poradni genetycznej. Badania mogą wtedy zaczynać się wcześniej i odbywać częściej.

Bezpłatna mammografia – kto, gdzie, jak często

Od listopada 2023 roku program profilaktyki raka piersi NFZ obejmuje kobiety w wieku 45–74 lat (liczy się rok urodzenia). Wystarczy, że w ciągu ostatnich dwóch lat nie miałaś mammografii. Nie potrzebujesz skierowania – tylko dowodu osobistego i ubezpieczenia w NFZ. Kobiety po leczeniu raka piersi mogą w określonych sytuacjach badać się co 12 miesięcy.

Badanie zrobisz w poradni, która realizuje program, albo w mammobusie – harmonogram jego postojów znajdziesz na stronie NFZ. Mammografia trwa kilka minut. Ucisk piersi bywa nieprzyjemny, ale jest krótki i potrzebny, by zdjęcie było wyraźne.

Samobadanie piersi krok po kroku

Samobadanie nie zastępuje mammografii, ale pomaga poznać własne ciało – dzięki temu szybciej zauważysz, że coś się zmieniło. Najlepiej badać piersi kilka dni po miesiączce, gdy są najmniej tkliwe. Po menopauzie wybierz jeden stały dzień w miesiącu.

1. Przed lustrem, ręce wzdłuż ciała. Sprawdź kształt i wielkość piersi, skórę (zaczerwienienia, pomarszczenia, „skórka pomarańczy”) i brodawki.
2. Ręce uniesione nad głowę. Obejrzyj piersi jeszcze raz – czy nie pojawiają się wciągnięcia lub asymetria?
3. Na leżąco. Połóż jedną rękę pod głową. Trzema środkowymi palcami drugiej ręki badaj pierś małymi, okrężnymi ruchami – od zewnątrz do brodawki, z lekkim, a potem mocniejszym uciskiem.
4. Pacha. Nie pomijaj okolicy pod pachą i przy obojczyku – tam też znajdują się węzły chłonne.
5. Brodawka. Delikatnie ją uciśnij i sprawdź, czy nie pojawia się wydzielina.

Wiele kobiet robi to pod prysznicem – mokra, namydlona skóra ułatwia wyczucie zmian. Jeśli jesteś w związku, badanie może być też momentem wspólnej troski. Partner, który zna Twoje ciało, bywa pierwszą osobą, która zauważy zmianę.

Objawy, z którymi nie czekaj

Umów się do lekarza, jeśli zauważysz:

• guzek lub zgrubienie w piersi albo pod pachą,
• zmianę wielkości lub kształtu piersi, nową asymetrię,
• wciągnięcie brodawki lub skóry,
• zaczerwienienie, obrzęk, „skórkę pomarańczy”, owrzodzenie,
• wyciek z brodawki, zwłaszcza krwisty.

Większość zmian w piersiach okazuje się niegroźna. Tylko lekarz może to jednak ocenić – a spokój po badaniu jest wart tej jednej wizyty.

Bliskość i seks w trakcie i po leczeniu

O tym mówi się rzadko, a dotyczy bardzo wielu kobiet. Chemioterapia i hormonoterapia obniżają poziom estrogenów. Skutkiem bywa suchość pochwy, mniejsza elastyczność tkanek, ból przy współżyciu i spadek ochoty na seks. Do tego dochodzą zmęczenie, stres i zmieniony obraz własnego ciała. To normalne reakcje na leczenie – nie powód do wstydu i nie coś, co trzeba po prostu znosić.

Co może pomóc:

• Lubrykant na bazie wody podczas zbliżenia – najlepiej bez zapachów i substancji rozgrzewających, które mogą podrażniać wrażliwą śluzówkę.
• Regularne nawilżanie, niezależnie od seksu – np. żele lub globulki z kwasem hialuronowym. Preparaty z hormonami stosuj wyłącznie po rozmowie z onkologiem.
• Bliskość bez presji penetracji. Masaż, pocałunki, wspólna kąpiel, przytulanie – intymność ma wiele form, a satysfakcja nie zależy od jednego rodzaju kontaktu.
• Rozmowa. Z partnerem – o tym, co teraz sprawia przyjemność, a co boli. Z lekarzem – o objawach, bo da się je leczyć. Warto też rozważyć konsultację z seksuologiem, nawet jednorazową.
• Wsparcie innych kobiet. Federacja Stowarzyszeń „Amazonki” i fundacje onkologiczne prowadzą grupy wsparcia i publikują poradniki także o seksualności po raku piersi.

Więcej o tym, jak dobrać lubrykant i dlaczego nawilżenie to kwestia zdrowia, piszemy w tekstach Nawilżenie intymne – dlaczego to podstawa zdrowia oraz Jaki lubrykant wybrać.

Najczęstsze pytania

Czy mammografia boli?

Ucisk bywa nieprzyjemny, ale trwa kilka sekund na każde zdjęcie. Jeśli masz tkliwe piersi przed miesiączką, umów badanie na pierwszą połowę cyklu.

Mam 40 lat – czy mogę zrobić mammografię na NFZ?

Nie w ramach programu przesiewowego, ale lekarz może skierować Cię na badanie diagnostyczne (mammografię lub USG), jeśli są ku temu wskazania – np. niepokojący objaw albo obciążenie rodzinne.

Czy aktywność seksualna podczas chemioterapii jest bezpieczna?

U wielu kobiet tak, ale zależy to od rodzaju leczenia, wyników krwi i samopoczucia. Zapytaj onkologa – to zwykłe, medyczne pytanie, które lekarze słyszą często.

Czy mężczyźni też powinni badać piersi?

Nie ma dla nich programu przesiewowego, ale guzek, wciągnięcie brodawki czy wyciek u mężczyzny również wymagają konsultacji z lekarzem.